Прашање 1: Како ја оценувате моменталната состојба на образованието на возрасни во Република Северна Македонија?
Одговор: Моменталната состојба со образованието на возрасните во Република Северна Македонија може да се оцени како развојна, но сè уште недоволно унапредена според современите стандарди и поставени индикатори. Можеме да кажеме дека постои воспоставена институционална и правна рамка – на пример, со Законот за образование на возрасни (2008) беше основан Центарот за образование на возрасните во Скопје, кој има мандат да координира и промовира функционален систем на образование на возрасни усогласен со европските стандарди. Ова значи дека во земјата акламативно се признава важноста на доживотното учење, а изработени се и стратешки развојни документи (како Стратегијата за доживотно учење 2017–2020 и најновата Стратегија за образование на возрасните 2025–2030). Последната е развиена во рамките на Erasmus+ проект со поддршка на Министерството за образование и наука и Советот за образование на возрасни и е генерално усогласена со Европската агенда за учење на возрасни и Европската агенда за вештини.
Сепак, и покрај ваквата нормативна рамка и визија, реалноста покажува дека развојот на системот не е на задоволително ниво. Учеството на возрасните во образовни активности сè уште е релативно ниско во споредба со европските стандарди.
На пример, според податоците на Евростат (EUROSTAT) за 2018 година, само 2,4% од возрасните (25–64 години) биле вклучени во некакво учење во даден момент (четиринеделна референтна база), што е далеку под целните 15% (или поновата цел од 60% годишно до 2030 г. поставена од ЕУ). Овие статистички показатели сугерираат дека Република Северна Македонија заостанува во создавањето култура на доживотно учење. Во последниве години се забележуваат одредени подобрувања: навлегувањето во европските програми (како EPALE – електронската платформа за учење на возрасни, каде земјата се приклучи во 2019) и реализацијата на проекти финансирани од ЕУ кои во голема мера помагаат за пренесување на знаења и воспоставување нови практики. На пример, во рамките на голем ИПА-проект реализиран во 2016–2017 г. поддржан од Британскиот совет и DVV International, Bon беше изработена Национална стратегија за доживотно учење и иницирани низа реформи во стручното образование и образованието на возрасните.
Севкупно земено, сметам дека образованието на возрасните во Република Северна Македонија е признаено како приоритет на хартија, со соодветни стратешки документи и институции, но предизвик останува неговото спроведување во практика. Политичката поддршка досега беше умерена – како што забележуваат претставници на Центарот за образование на возрасните, носителите на политики често имаат „неутрален“ став кон ова поле, што сугерира дека е потребно поголемо застапување за важноста на овој образовен потсистем. Исто така, финансирањето главно се потпира на проекти и програми, при што јавните средства се оценуваат како недоволни, што влијае на достапноста и квалитетот на програмите. Добрата вест е што учесниците и граѓанските организации се активно вклучени – постојат можности за тие да ги искажат своите потреби и идеи, а и невладиниот сектор игра значајна улога во понудата на обуки. Но, за системот целосно да заживее, потребни се натамошни чекори во насока на зголемување на учеството, подобрување на квалитетот и обезбедување одржливост на образовните понуди за возрасни.
Прашање 2: Кои се најголемите предизвици со кои се соочува системот и возрасните учесници?
Одговор: И покрај забележаниот минимален напредок изминатите петнаесеттина години, системот за образование на возрасни во Северна Македонија сеуште се соочува со повеќе структурни предизвици, а и самите возрасни учесници имаат бројни пречки на патот на остварување на доживотното учење. Би ги истакнала следниве главни предизвици сумирани во неколку категории:
1. Недоволно и нестабилно финансирање: Недостатокот на постојани извори за финансирање е можеби најистакнатиот проблем. Јавните вложувања во образованието на возрасни се ограничени, често проектно ориентирани, што значи дека програмите зависат од краткорочни грантови наместо од систематска поддршка од севкупниот буџет. Финансиската одржливост на давателите на услуги за неформално образование на возрасни често се случува да биде разнишана од буџетските кратења. Ниското финансирање влијае на квалитетот и достапноста на програмите – на пример, може да има недоволен број центри за учење на возрасни низ земјата, недоволна опрема, или недостиг од квалификувани андрагози и наставен и обучувачки кадар за возрасни кои се соодветно платени. Исто така, недостатокот на субвенции, значи дека многу возрасни мора сами да ги сносат трошоците за обуки или преквалификација, што за многу од нив е обесхрабрувачко.
2. Ниска општествена свест и мотивација за доживотно учење: Концептот на доживотно учење сè уште не е длабоко вкоренет во нашето општество. Многу граѓани (особено од постарите генерации) го сметаат „учењето“ како нешто што завршува со формалното школување во младоста. Ова културолошко разбирање дека образованието е еднократна фаза, а не континуиран процес, претставува пречка – возрасните можеби немаат доволно мотивација или увид во придобивките од целоживотното учење и образование. Дополнително, има лица со претходно негативно искуство во формалниот образовен систем (на пр., рано напуштање на училиште) кои развиваат отпор или несигурност кон повторно вклучување во било каква форма на учење. Сево ова резултира со релативно слабо учество, особено во формалните програми. Како што се истакнува во Стратегијата за доживотно учење – принципот на доживотно учење не е соодветно инкорпориран во образовното планирање и во свеста на граѓаните.
3. Ограничена понуда и пристап до квалитетни програми: Иако постојат бројни обуки и курсеви, нивната распространетост и квалитет значајно се разликуваат. Формалното образование на возрасни (на пр., основно образование за возрасни, средно образование за возрасни или програми на универзитетите за доживотно учење и кариерен развој) опфаќа многу мал дел од популацијата на возрасни. Програмите кои во минатото се реализирани на територијата на Република Македонија (главно како проектни активности реализирани во ограничен временски период) како функционално описменување и довршување на основно образование не се повеќе достапни. Дополнително, не постои државна визија за повторно вклучување на возрасните во образовниот процес (особено возрасните кои во младоста прерано излегле од системот). Средното образование за возрасни е исто така недоволно регулирано. Дури во 2022 година е усвоена концепција за организирање на средношколско образование за возрасни, што значи дека претходно ваквите можности беа ограничени или реализирани ad hoc, како програми за вонредни ученици. На ниво на високо образование, постојат недоволно јасни формално-правни можности возрасните да се запишуваат на универзитетите и другите високо-образовни институции, меѓутоа недостасуваат и посебни програми специјално дизајнирани за возрасни (со флексибилно време, on-line учење и настава, препознавање на претходно учење и сл.). Во сферата на неформалното образование, многу од понудите за образование и обука на возрасни (јазични курсеви, IT обуки, стручно оспособување) се концентрирани во поголемите урбани центри и често ги нудат приватни центри или невладини организации. Руралните средини и помалите градови имаат помал пристап до овие програми, што создава дополнителна сегрегација. Како дополнителен предизвик би го навела недостатокот од целосно воспоставен систем за следење и обезбедување квалитет и акредитација на сите овие програми – сè уште се развиваат стандарди и критериуми за да се осигура квалитетот на обуките за возрасни.
4. Недоволна координација на чинителите во системот: Еден од поголемите системски предизвици е поврзувањето на различните институции и сектори кои се бават со образование и обука на возрасни. На национално ниво постои Совет за образование на возрасни како тело за стратешко планирање, но потребна е поактивна соработка меѓу државните институции (Министерството за образование и наука, Агенцијата за вработување и сл.), работодавачите/компаниите, образовните провајдери и граѓанските организации. Европските препораки истакнуваат дека подобрувањето на системот бара поттикнување на соработката меѓу институциите и сите засегнати страни, заедничко планирање и размена на информации. Во практиката, недоволната координација може да значи дека програмите не се усогласени со потребите на пазарот на труд или дека нема континуитет на учесниците (на пр., некој што поминал неформален курс нема јасно дефинирана можност како да продолжи во формално образование или да добие призната квалификација). Еден позитивен индикатор е што во последниве години се работи на воведување на систем за валидизација на неформалното учење, кој бара интензивна меѓуинституционална соработка (Центарот за образование на возрасни, ресорните министерства, работодавачите, евалуаторите и сл.) за да се овозможи признавање и сертифицирање на знаењата и вештините стекнати надвор од формалниот систем. Сепак, до целосна функционалност на тој систем, многу возрасни остануваат без официјален начин да ги валоризираат своите способности стекнати преку работа или кратки обуки.
5. Запоставеност на формалното образование на возрасните
Еден од клучните предизвици во Република Северна Македонија е што формалното образование на возрасните е речиси комплетно запоставено од системот. По донесувањето на новата законска регулатива за основно и средно образование во текот на изминатите две децении, организираното основно образование за возрасни практично згасна. Наместо одржлив државен систем, денес обуката и основното описменување на возрасни најчесто се сведени на привремени проекти финансирани од меѓународни донатори или ad hoc иницијативи. Таквите краткорочни проектни активности имаат ограничен опфат и не претставуваат системско решение за финансирање на образованието на возрасните. Пример за ваков пристап е случајот со образованието во воспитно-поправните домови: во недостаток на трајно решение, наставата се изведува проектно, па по завршувањето на проектниот период, учесниците наместо официјални дипломи добиваат само потврди без важност на јавна исправа . Ова укажува дека формалниот систем ја нема преземено одговорноста и континуитетот во овој сегмент, оставајќи ги возрасните учесници зависни од непредвидливи проекти. Дополнителен проблем е што проектните активности ретко ги опфаќаат најзагрозените и маргинализирани групи, токму оние на кои најмногу им е потребно основно образование и преквалификација. На пример, податоците покажуваат дека во популацијата сè уште има значителен број возрасни лица без основно образование или елементарна писменост, особено во средини со висок ризик од сиромаштија и социјална исклученост (како рурални заедници или припадници на ромската заедница). Сепак, овие групи не се доволно вклучени во програмите кои моментално се реализираат. Како последица, социјалните разлики се продлабочуваат – лицата од маргинализираните заедници без образование се соочуваат со многу потешки можности за вработување и интеграција. Една анализа покажува дека, на пример, во Северна Македонија само 26% од маргинализираните Роми на возраст 18–24 години се вработени, наспроти 67% од немаргинализираната популација, што е директно поврзано и со нивото на образование. Таквата статистика ја отсликува врската меѓу недостатокот на образовни можности и продолжувањето на циклусот на сиромаштија и исклученост.
6. Недостаток на стручен и научен кадар во областа на андрагогијата
И покрај постоењето на студиска програма по андрагогија на Филозофскиот факултет во Скопје, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, македонскиот образовен систем сеуште се соочува со дефицит на стручен кадар специјализиран за образованието на возрасните, па истото се остава да се практикува од поединци кои не се квалификувани за работа во оваа сфера. Долги години полето на образованието на возрасните беше маргинализирано, па оттаму и резултатот со мал број на експерти и истражувачи. Денес во земјата има само неколку лица со научен степен (доктори на науки) кои тесно се бават со проблематиката на образованието на возрасните. Овој ограничен академски и истражувачки капацитет го отежнува напредокот – како во теоретското изучување, така и во креирањето на политики и програми – бидејќи нема доволно кадар што научно ја следи и анализира состојбата на терен и влијанието на реформите.
7. Гаснење на образованието на возрасните во казнено-поправните установи
Особено драматичен пример за институционална запоставеност е образованието на возрасни (и млади) во казнено-поправните установи, кое во последните петнаесетина години речиси во целост исчезна. Иако законите гарантираат право на основно образование и за лицата кои издржуваат казна затвор, практиката е поинаква. Со измените на низа закони поврзани со образованието и извршувањето санкции, одговорноста за образовниот процес во затворите стана нејасно дефинирана помеѓу институциите и практиката и никој не презема трајна обврска. Поради тоа, во многу казнено-поправни установи формалната настава е укината. Малолетните штитеници речиси и да немаат наставни активности освен спорадични работилници по математика и мајчин јазик организирани од невладини организации. Ниту еден од тие млади не добил свидетелство за завршено образование при отпустот од установата – нивното образование практично запрело во моментот на влегување во затворот. Така, децата и младите во казнено-поправните домови биле лишени од уставно загарантираното право на образование, со трајни последици врз нивните шанси за ресоцијализација. Овој тренд продолжува и во другите казнено-поправни установи: без системски образовни програми, затворениците немаат можност да се описменат или да стекнат квалификација додека ја издржуваат казната. Во поново време, под притисок на јавноста и Народниот правобранител, направени се обиди за воспоставување на образование во казнено-поправните домови преку законски измени. Во 2022–2023 година, во Воспитно-поправниот дом Тетово привремено беше рестартирана наставата за основно образование, но само како проект финансиран од МОН и УНДП, со времено ангажирани наставници. И омбудсманот и други надзорни тела реагираа дека образованието на овие лица не смее да зависи од проекти и дека е потребно трајно решение за тие да добијат формално признати дипломи. Засега, решението сеуште се бара преку измени во Законот за образование на возрасните, кои би овозможиле да се креираат формални програми за основно образование за лицата кои ја пречекориле училишната возраст. Тоа би значело дека и во затворите (како и за сите возрасни над 15 години што немаат основно образование) би постоела редовна наставна програма усогласена со стандардите, по чиј завршеток би се издавале полноправни свидетелства идентични со оние од редовните училишта. Сѐ до воспоставувањето на такво системско решение, може да се каже дека образованието на возрасните во казнено-поправните установи останува на ниво на ентузијастички проектни обиди, без континуитет и одржливост.
8. Пречки со кои се соочуваат самите возрасни учесници: Од перспектива на возрасните учесници, постојат лични, социјални и економски бариери кои го отежнуваат нивното вклучување во учењето и образовните процеси. Најнапред, би го навела факторот време – возрасните обично имаат мноштво работни обврски, семејства, па тешко наоѓаат слободно време за образовни активности. Потоа, финансиските трошоци – доколку програмите не се бесплатни, многумина не можат да си дозволат дополнителни финансиски трошоци за материјали, особено оние што се невработени или со пониски финансиски приходи. Трето, психолошките фактори – некои возрасни се двоумат дали повторно да се вратат на „училиште“ по долга пауза, чувствуваат несигурност во сопствените способности или срам дека ќе бидат најстари во групата. Ова особено важи за лица со ниско образовно ниво, кај кои недостасува самодовербата дека можат успешно да учат понатаму. Четврто, физичката достапност – лица од оддалечени региони често немаат транспорт или понуда на соодветни програми за обука во близина, додека лицата со попреченост се соочуваат со дополнителни проблеми во пристапот до прилагодени програми на нивната попреченост. Кон ова се додава и дигиталниот јаз: во ерата на сè почеста он-лајн настава, дел од возрасните (особено постарите) немаат доволно дигитални вештини или пристап до технологија за да следат е-обука, што претставува уште еден вид нееднаквост.
9. Поврзаност со пазарот на труд: Системите за образование и обука сè уште се усовршуваат во поглед на приспособување кон брзо променливите барања на економијата. Иако главна цел на образованието на возрасните е и подобрување на вработливоста, постои несогласување меѓу понудата на програми и потребните вештини на пазарот. Некои клучни или основни вештини (особено дигиталните, или „меките“ вештини) не се доволно опфатени или се достапни само во проектни пилот-интервенции. Следствено на тоа, високата стапка на невработеност не се намалува доволно бргу, туку напротив, се зголемува како последица на Matthew ефектот познат во образовните и општествените науки воопшто. Возрасните кои имаат потреба од преквалификација или доквалификација за промена на работно место, кариера или напредување, не можат често да најдат соодветна програма во местото каде што живеат локално. Од европските искуства можеме да видиме дека блиската соработка со работодавачите (на пример, преку обуки на работно место или учество на компании во обликувањето на програмите за професионално усовршување и развој) е клучна за успех. Во Република Северна Македонија, можеме да кажеме дека вакви партнерства почнуваат да се развиваат и да функционираат (особено во поголемите компании), но треба уште да се работи на ова поле.
Прашање 3: Што можеме да научиме од европските искуства и да примениме кај нас?
Одговор: Европските земји имаат богата традиција и развиени модели на образование на возрасни, од кои Северна Македонија може да црпи инспирација. Неколку клучни лекции од европските искуства би биле следниве:
Прво, Европа ни покажува дека за успешно образование на возрасни потребна е силна системска поддршка и институционална мрежа. Во многу земји од ЕУ постојат разгранети мрежи на јавни образовни центри за возрасни – на пример, во Германија скоро секој поголем град има „Volkshochschule“ (народен универзитет за возрасни) каде што се нудат достапни курсеви за сите возрасти, или скандинавските земји со своите народни училишта (folk high schools) и училишта за втора шанса. Овие установи обезбедуваат солидна и приспособена инфраструктура и локална достапност на учењето во заедницата. Нашата земја може да тежнее кон воспоставување слична мрежа: да има повеќе регионални центри за доживотно учење или проширување на улогата на постојните образовни институции (средни училишта, универзитетски програми за доживотно учење) за да им служат на возрасните ученици. Клучно е и зајакнувањето на капацитетите на ЈУ Центар за образование на возрасните со ресурси и кадар, за да може да развива, мониторира и евалуира специјализирани програми за образование на возрасни и да биде двигател на реформите. Европското искуство покажува дека ваквите институции треба да имаат силна улога во координација на чинителите – во ЕУ се нагласува соработката меѓу државата, локалната самоуправа, работодавачите и граѓанските организации во обликување на политиките и програмите за возрасни. Оттаму, и кај нас треба да се промовира партнерски пристап: на пример, Советот за образование на возрасни да земе активно место на комуникација меѓу универзитетите, стопанските комори, невладиниот сектор и др., за заеднички да се планираат програмите според потребите.
Второ, од Европа учиме дека потребно е стабилно финансирање и поделена одговорност. Земјите со најуспешно образование на возрасни (скандинавските, Германија, Холандија и сл.) вложуваат значителни државни средства во таа област, бидејќи го гледаат како инвестиција во човечкиот капитал и општествената кохезија. Но, финансирањето не е само одговорност на државата: во многу европски земји и работодавачите партиципираат (преку фондови за обука, давање платено отсуство за вработените да се обучуваат, или јавно-приватни партнерства), а и самите поединци се стимулирани да инвестираат во своето усовршување (често преку програми со ваучери за обука или индивидуални сметки за учење). Последниов концепт – индивидуални сметки за учење – веќе е препознаен и во нашата нова стратегија како алатка што може да се преземе од европската пракса. Тој би овозможил секој поединец да располага со одредени средства (обезбедени од државата или од посебни фондови) кои би ги користел за образование и обука по свој избор. Ова во Европа се покажува како добар механизам за поттикнување на возрасните да преземат иницијатива за свое учење. Исто така, многу земји имаат развиено систем на даночни олеснувања или субвенции за компании кои вложуваат во обука на својот кадар – мерка што би била корисна и во Република Северна Македонија за да ги мотивира работодавачите да ги претворат работните места во „училишта“ за вештини.
Трето, европските искуства нагласуваат дека квалитетот и релевантноста на програмите е од пресудно значење за привлекување и задржување на возрасните во процесот на учење. Во пракса, ова значи дека програмите треба да бидат флексибилни, прилагодени на возрасните и со јасна прагматична врска. Европа веќе одамна го напушти пристапот „една програма за сите“; наместо тоа, се нудат модуларни и кратки курсеви, вечерни или он-лајн форми на настава, менторство, практична обука и слично. Македонија може да преземе добри практики во дизајнирањето на наставните програми: на пример, да се воведат микро-квалификации – кратки сертификати што верификуваат одредена вештина или знаење стекнато преку куса обука, што во ЕУ е во пораст како начин за брзо подобрување на вештините на работната сила. Овие микро-квалификации би биле прилагодени за возрасните кои немаат време за долг академски програми, туку им требаат специфични вештини и/или компетенци. Понатаму, Европа инсистира на обезбедување квалитет – многу земји имаат акредитациски тела или стандарди за провајдерите на обуки кои редовно ги следат резултатите (на пр. колкава е стапката на успешно вработување по одредена обука, задоволството на курсистите итн.). Кај нас би требало да се воспостави слична култура на осигурување квалитет.
Четврто, валидацијата на неформалното и информалното учење е област каде Европа многу вложува и работи и од каде можеме многу работи да научиме и имплементираме во практика. Европската унија уште од 2012 година дава Препораки за валидација, а многу земји (Франција, Финска, Португалија итн.) имаат национални системи каде возрасните можат да добијат призната квалификација врз основа на претходно учење и искуство, без нужно да посетуваат формално настава од почеток. Ова се покажало како особено корисно за повозрасните работници кои имаат долгогодишно искуство, за мигранти, за лица кои стекнале вештини преку работа или обука. Северна Македонија веќе тргна по овој пат – развиени се концепт и пилот-проекти за валидација со поддршка на ЕУ – но потребно е целосно воспоставување и имплементација на системот, учење од најдобрите европски модели за тоа како да се организираат испитувања, портфолија, центри за тестирање итн.
Петто, Европа исто така нуди позитивни примери за промоција на културата на доживотно учење на општествено ниво. Во некои земји постои долга традиција на „образование за личен развој“ – обуки не само за професионални вештини туку и за општа култура, хобија, граѓански вештини – што придонесува возрасните да гледаат на учењето како вредност сама по себе. Таквата култура кај нас би можела да се негува преку локални заеднички активности: на пример, државните универзитети во соработка со библиотеките и културните домови можат да организираат серија предавања и/или работилници за пошироката јавност. Европската практика покажува дека кога учењето е социјално прифатено и охрабрено (на пр., данскиот модел на учење низ целиот живот како дел од националниот идентитет), тогаш и поединците полесно се вклучуваат. Значајна е и улогата на медиумите и јавните кампањи: во европските земји често се организираат „Недели на учењето“ или „Фестивали на доживотно учење“, каде се слават успесите на возрасните обучувачи и ученици. Преземањето на вакви идеи – на пример, да се организира национална кампања или „Саем на доживотно учење“ – би можело да ја подигне свеста и интересот кај нашата популација.
Шесто, европските искуства во голема мера сведочат за искористувањето на дигиталните технологии. Европа инвестира во онлајн платформи за учење, отворени образовни ресурси и развој на дигитални вештини кај возрасните. Еден пример е иницијативата на ЕУ “Дигитална агенда” и Европскиот план за дигитално образование, преку кои земјите членки се поттикнуваат да обезбедат обуки за дигитална писменост за возрасни и да ги модернизираат образовните понуди со е-учење. Од тоа можеме да научиме дека дигитализацијата не е луксуз туку неопходност за модерен систем на доживотно учење. Кај нас, преземањето на европските практики би значело: инвестирање во IT платформи на кои ќе се достапни курсеви на македонски јазик, оспособување на наставниот кадар да користи дигитални алатки, како и обезбедување соодветна IT инфраструктура низ земјата (на пр., интернет во сите училишта, јавни интернет-достапни центри во рурални средини и сл.).
Прашање 4: Како дигитализацијата и новите технологии ќе го променат начинот на учење за возрасните?
Одговор: Дигитализацијата и новите технологии веќе се катализатор на промени во начинот на кој учат возрасните, а во иднина тој тренд ќе се засилува. Можеме да очекуваме трансформација на повеќе нивоа:
1. Зголемена достапност на обуките преку е-учење и онлајн платформи: Традиционалните ограничувања на времето и просторот за учење значително се надминуваат со помош на технологијата. Возрасните сега можат да следат предавања, курсеви или туторијали онлајн, од дома или работното место, во време кое ним им одговара. Ова е особено значајно за луѓе кои работат со полно работно време или имаат семејни обврски – дигиталното учење нуди флексибилност да се учи во сопствено темпо. На пример, глобалната појава на MOOC (масовни отворени онлајн курсеви) овозможи милиони возрасни ширум светот – вклучително и кај нас – да слушаат курсеви од врвни универзитети бесплатно или за ниска цена, што претходно беше незамисливо. Во македонски контекст, сè повеќе обучувачи нудат вебинари, онлајн обуки и хибридни курсеви, а пандемијата со КОВИД-19 дополнително ја унапреди оваа практика, покажувајќи дека многу содржини можат ефикасно да се пренесат и виртуелно. Очекуваме дека институциите за образование на возрасни ќе инвестираат во дигитални платформи за учење, каде возрасните ќе имаат свој профил, ќе следат курсеви, полагаат онлајн тестови и добиваат дигитални сертификати. Ова ќе ја го демократизира образованието и обуката – и лицата од помалите градови, па дури и од најодалечените места, ќе можат да пристапат до висококвалитетни програми доколку имаат интернет конекција.
2. Персонализирано и адаптабилно учење со помош на вештачка интелигенција (AI): Новите технологии, особено вештачката интелигенција, овозможуваат креирање на системи за учење кои се прилагодуваат на потребите на поединецот. Во иднина, платформите за е-учење сè повеќе ќе користат AI алгоритми за да ја оценат почетната состојба на знаењето на еден возрасен ученик и да препорачуваат материјали согласно неговото ниво и стил на учење. На пример, ако возрасен ученик изучува странски јазик онлајн, системот може автоматски да му дава повеќе вежби во областите каде што покажува слабост, а да забрзува каде што е посилен – тој адаптабилен пристап ја зголемува ефикасноста на учењето. Исто така, AI може да обезбеди интелигентни тутори или виртуелни асистенти кои ќе одговараат на прашањата на учесниците во реално време. Во нашиот образовен систем, се појавуваат проекти кои ја воведуваат темата на AI во образованието на возрасни – не само како содржина што треба да ја научат (AI писменост), туку и како алатка за подобрување на процесот на учење.
3. Хибридни модели и интеграција на технологија во формалните програми: Формалното образование на возрасни – како што се програмите за завршување на средно образование или универзитетските студии за возрасни – исто така ќе се менува под влијание на технологијата. Наместо традиционална настава само лице-в-лице, се повеќе се применува хибриден модел: дел од часовите се одржуваат во училница, дел он-лајн. Ова се покажа како успешна комбинација бидејќи им нуди на возрасните и флексибилност, и определен степен на директна интеракција со наставниците и колегите (што е важно за мотивација и практични вештини). Новите технологии како виртуелна реалност (VR) и додадена реалност (AR) ќе најдат примена особено во стручните обуки – на пример, возрасните учесници во технички области може преку VR симулации да вежбаат безбедносни процедури или ракување со опрема во виртуелно окружување, пред да пристапат во реална фабрика. Таквите техники веќе се користат експериментално во европските центри за обука, а нема пречка да се применуваат и кај нас кога инфраструктурата ќе го дозволи тоа. Значи, дигитализацијата не подразбира само онлајн читање текст, туку целосно редизајнирање на искуството на учење: од интерактивни видео предавања, преку симулации, па до дигитални лаборатории каде што возрасните може практично да експериментираат.
4. Поголем обем на самостојно и неформално учење потпомогнато со технологија: Веќе споменавме дека голем број возрасни во Македонија се вклучени во информалното и искуственото учење. Новите технологии го засилуваат овој тренд. Денес, со неколку клика, може лесно да се пронајдат едукативни видеа на YouTube, туторијали, форуми за размена на знаење, е-книги, подкасти и слично, за речиси секоја тема – од програмирање, до градинарство или финансиска писменост. Овој бескраен простор на знаење, претставува огромна шанса за љубопитните и мотивирани возрасни: тие повеќе не се ограничени од локалната понуда на курсеви, туку можат сами да си креираат „учебна патека“ онлајн. Улогата на институциите ќе биде да го поддржат ова самостојно учење – на пр., преку креирање водичи за висококвалитетни онлајн ресурси на македонски јазик, или отворање на јавни дигитални училници (во библиотеки, општини) каде граѓаните кои немаат компјутер дома можат да дојдат и да учат онлајн. Не треба да се заборави и дигиталната писменост: технологијата е корисна само доколку луѓето умеат да ја употребуваат. Затоа, очекувано е во иднина да расте бројот на програми за основни дигитални вештини за возрасни, бидејќи без тие вештини, луѓето не ќе можат да учествуваат во е-учење. Ова е предизвик и во Република Северна Македонија – се проценува дека нивото на дигитални вештини кај дел од населението е ниско и дека компаниите во земјата се сè уште на пониско ниво на дигитална зрелост. Затоа, паралелно со воведувањето на технологијата во учење, ќе мора да се вложува во обука за користење на самата технологија.
5. Обезбедување квалитет и валидирање на онлајн стекнатите знаења: Како што расте количината на онлајн понуди, така се наметнува прашањето – како да знаеме која е обука е квалитетна, и како работодавачите или образовниот систем да имаат доверба во онлајн сертификатите? На европско ниво, веќе се работи на стандарди и рамки за микро-сертификати и за валидација на он-лајн учењето (за да се осигура дека, на пример еден сертификат од одредена платформа навистина претставува одредени усвоени компетенции). Кај нас, следните нешта ќе бидат предизвик за работа и соработка: институциите ќе треба да воспостават механизми за признавање на дигиталните сертификати, особено оние што нашите граѓани ги стекнуваат преку меѓународни онлајн курсеви. Исто така, ќе биде важно да се акредитираат онлајн провајдери на обуки на национално ниво, за да се поттикнат и домашните образовни организации да развиваат онлајн програми со висок квалитет. Со други зборови, дигитализацијата ќе ја примора регулативата да се трансформира – и верувам дека во догледно време ќе видиме и официјални политики за отворено и онлајн образование.
Прашање 5: Кои се вашите препораки за идните политики и практики за да се развие вистинска култура на доживотно учење во Република Северна Македонија?
Одговор: За развој на автентична култура на доживотно учење – каде што учењето на возрасни е норма, а не исклучок – потребен е сеопфатен пристап. Ќе ги резимирам моите препораки на повеќе нивоа (политики, институции, практики), бидејќи само координирани промени на сите тие полиња ќе донесат перманентни резултати:
1. Стратешко и законско зајакнување на доживотното учење: Пред сè, препорачувам доживотното учење експлицитно да се интегрира во националните развојни планови и образовни политики. Тоа подразбира редовно ажурирање и спроведување на стратегиите – конкретно, новата Стратегија за образование на возрасните 2025–2030 треба да биде проследена со детален акциски план, јасни буџети и одговорности. Владата треба да се осигура дека стратегијата не останува само документ, туку дека секоја година се имплементира со реализација на програми, принципи и мерки. Би предложила и воспоставување на „право на учење“ – можеби не формално законски како во некои држави, но барем како принцип во политиките – секој граѓанин на секоја возраст да има можност да се надградува. Ова може да се операционализира преку, на пример, грантови шеми: секој возрасен надвор од формалното образование да има право на еден бесплатен курс годишно (финансиран од државата или општината), или невработените лица да добијат ваучери за преквалификација. Ваквите мерки би испратиле силна порака дека државата и општеството во целина, очекува и охрабрува постојано учење.
2. Зголемување на инвестициите и оддржливо финансирање: Без соодветни ресурси, ниедна политика нема да заживее. Затоа, моја главна препорака е значајно зголемување на јавните инвестиции во образованието на возрасни, како дел од образовниот буџет. Ова не значи само обезбедување финансии за формалните институции, туку и создавање фондови или линии за поддршка на неформални провајдери, проекти за обука на маргинализирани групи, развој на онлајн платформи итн. Оваа инвестиција е оправдана бидејќи бројни истражувања покажуваат дека вложувањата во обуката и усовршувањето на компетенциите на возрасните имаат поврат преку повисока продуктивност, зголемена вработливост, помал социјален товар и посреќни и исполнети граѓани. Покрај државниот буџет, треба да се мобилизираат и други извори: европските фондови (кои веќе ги користиме, но можеме уште порешително), средства од локалните самоуправи (општините може да одвојат буџет за локални образовни иницијативи), како и приватниот сектор. Би препорачала воведување механизми како „training levies“ или поттик за компаниите – на пример, ако компанија вложи одредена сума во обука на вработените, дел од таа сума да ѝ се врати преку даночно олеснување. Исто така, размислување за формирање на „јавен фонд за доживотно учење“ во кој би партиципирале повеќе партнери и од кој би се финансирале приоритетни обуки (на пр. во IT, странски јазици, основни вештини за возрасни со ниски квалификации).
3. Развивање на инфраструктура и услуги блиски до граѓаните: За да се развие култура на доживотно учење, учењето мора да биде видливо и присутно во заедницата. Затоа препорачувам отворање на повеќе локални центри за учење – било како самостојни институции или во рамки на постојните (на пр., граѓански универзитети, центри во библиотеките, културни и образовни центри, мобилни центри што патуваат во рурални средини и сл.). Овие центри би понудиле и советодавни услуги за возрасни – не секој е свесен што му е потребно да научи или каде да ја најде таа услуга, па улогата на андрагозите како соодветни кариерни советници е клучна. Дополнително, под инфраструктура ја подразбирам и дигиталната инфраструктура. Препорачувам создавање на национален онлајн портал за доживотно учење, каде ќе се агрегираат информации за сите достапни програми (формални и неформални), ресурси за самостојно учење, можности за финансирање, па дури и бесплатни онлајн курсеви на македонски јазик. Таков портал би бил своевидна „едношалтерска“ точка за секој кој сака да учи понатаму.
4. Воведување на систем за валидација и признавање на претходното учење: Како што нагласивме, една од бариерите за возрасните е тоа што понекогаш мораат „од нула“ да ја започнат образовната патека и доколку немаат формална диплома, нивните реални вештини не се признаени. Затоа, една од најважните политики би била операционализација на системот за валидација на неформално и информално учење. Треба итно да се донесат подзаконски акти, упатства и да се акредитираат институции кои ќе вршат валидација (на пр., центри за образование на возрасни, центри за стручно образование, комори или сл.). Валидизацијата ќе прати силна порака до сите луѓе дека секоја научена работа се цени – било да е од курс, работа или самообразование. Тоа ќе ги мотивира луѓето да учат повеќе, знаејќи дека иако не завршиле формално образование, трудот и знаењето може да им се признае. Истовремено, препорачувам да се продолжи со усогласување со Европската квалификациска рамка (EQF) и со регионалните иницијативи, за нашите сертификати да бидат споредливи надвор, и признаените вештини дома да бидат разбирливи и за европските работодавачи.
5. Целни иницијативи за најранливите групи: Културата на доживотно учење мора да биде култура за сите, што значи мораме особено да вложиме напор кон оние групи кои традиционално најмалку учествуваат. Препорачувам специјални програми за: возрасни со ниски квалификации, стари лица, долгорочно невработени, лица од рурални средини, припадници на ромската заедница, лица со попреченост и др. Овие групи имаат потреба од прилагодени пристапи. На пример, за возрасни кои немаат завршено основно образование, да се организираат бесплатни програми за основни вештини (писменост, математичка писменост, дигитална писменост) – можеби во формат кој е привлечен, со практични содржини и со туторска поддршка. За постарите лица, да се понудат курсеви кои ќе им помогнат во секојдневието (на пр. користење на паметни телефони, е-услуги, финансиска писменост), бидејќи тоа директно го подобрува квалитетот на нивниот живот и ги интегрира во дигиталното општество. Ваквите иницијативи може да се финансираат и преку европски програми (фондацијата Еразмус+ има приоритети за инклузија), но и национално треба да се сметаат како инвестиција во социјална кохезија. Дополнително, важно е да се отстранат практичните пречки: на пример, доколку се организира обука за невработени мајки, треба да се размисли за обезбедување згрижување на нивните деца додека трае обуката – тоа е нешто што европските служби го прават за да ја зголемат посетеноста. Или пак, за лица од оддалечени рурални средини – можеби мобилен обучувачки тим што периодично доаѓа во нивното место наместо тие да патуваат.
6. Промоција и подигнување на јавната свест: Култура на учење не се создава само со образовна понуда, туку и со вредности и уверувања. Затоа препорачувам национална кампања за подигање на свеста за важноста на доживотното учење. Ова може да вклучува: медиумски кампањи со позитивни приказни (пример, приказна на работник кој на 50 години се преквалификувал и нашол нова работа – да се слават тие примери), организирање Годишна награда за учесник на годината во образование на возрасни или награда за најдобар обучувач, што би го ставило во фокусот на успесите. Исто така, можат да се организираат годишни саеми или фестивали на учење – концепт преземен од други земји – каде провајдерите ќе ги презентираат своите курсеви, а граѓаните ќе можат интерактивно да учествуваат во развивањето различни вештини (на пр., мини-работилници од занаети, IT, уметност итн.). Ваквиот настан би бил поддржан од ресорното Министерството и општините, можеби во партнерство со приватниот сектор, и би служел како „празник или фестивал“ на учењето. Целта е луѓето да ја перципираат идејата дека учењето не запира во младоста, туку трае цел живот – и дека тоа не е товар, туку може да биде и задоволство и пат до подобар живот.
Дополнително, би препорачала и интеграција на концептот на доживотно учење уште во формалниот систем, да им се предочува на учениците и студентите дека знаењето постојано се менува и дека ќе треба да се усовршуваат во текот на целиот живот. Така, новите генерации ќе излегуваат со веќе формирана навика за самостојно учење.
За крај, вреди да се спомене дека Северна Македонија не е изолиран случај – целиот регион на Западен Балкан се соочува со слични предизвици. Би било корисно да се зајакне регионалната соработка во ова поле, размена на примери на успешни програми со соседните земји, заеднички обуки за андрагози, итн.
Како заклучок, би навела дека развивањето на вистинска култура на доживотно учење е долгорочен потфат кој бара политичка волја, инвестиции и промена на менталитетот. Имаме насоки од европските документи и од UNESCO (на пример, Маракешката рамка за акција 2022 нè повикува на „ново право на учење во секое доба“ ).
Во ова време во кое живееме денес, наша задача и одговорност е тие принципи да ги преточиме во конкретни дела дома. Ако постепено ги спроведуваме овие препораки – од финансирање и формирање институции, до развивање современи програми и промоција на учењето – верувам дека во наредните години ќе видиме зголемено учество на возрасните во сите форми на учење, повисоки вештини кај работната сила, и граѓани кои се почувствителни на идејата дека учењето е составен дел од животот. Тоа ќе значи дека сме создале оддржлива култура на доживотно учење, која ќе биде двигател и на личен и на општествен просперитет.